Йоллығ тегін (VII ғ.-VIII ғ. басы)

Йол­лығ тегін — Білге қаған­ның ба­ласы. Ол әкесі қай­тыс болған соң, қағанат­тың келісімі бойын­ша таққа ие бо­лады. Бұл кісі — жа­зушы, та­рих­шы, ор­хон жа­зу­ының ав­то­ры болған. Йол­лығ тегін Қытай елімен ара­дағы келісімді дұрыс­тау үшін өз елінен үш елші жіберіп, өзінің әкесін қытай­лық им­пе­ратор­дың әмірімен өлтірілсе де, екі ел ар­сындағы жағдай­ды бір қалып­ты ұстап, ол өзінің әкесінің са­яса­тын жоғары бағалай білді. Йол­лығ тегін — Теңгір хан де­ген жоғары мәрте­беге ие бол­ды.

Йол­лығ тегін мы­наны жоғары бағалай білді — бұл ха­лықты бағалай білу, өзінің ата-тегі жа­удың ба­сын жер­ге ие білу­ге үй­ре­туді білді.

Йол­лығ тегін қашан­да қытай мәде­ни­етінің елімізге ете­не кіруіне қар­сы бол­ды, өй­ткені халқымыз тек көшіп-қонып жүрген ха­лық және де ол біздің ма­тери­ал­дық мәде­ни­етіміздің ара­сына қытай мәде­ни­етінің енуіне жол бер­меді. Йол­лығ тегін бы­лай деп жаз­ды: «Түрік халқы, сен, өзіңе олар­дың әдемі сөзіне, қым­бат бағалы тас­та­рына қызықпа… зұлым ел­дер түрік халқын осы­лай үй­ре­тер еді, ай­та­тын бол­сақ „ кім алыс тұрса, оған өте жа­ман ақыл келгіш, ал егер кім жақын өмір сүрсе, оған өте әдемі ақыл кіреді“, бұндай сөздер­мен олар­ды үлгі етті. Ал сен, адам­дар, ақыл­ды емес, сөзді тыңдап, қан­ша­масы өліп қал­ды.» Жақсы ақыл үшін ол кез­де әске­ри қыз­мет, со­нымен бірге басқа адам­ның қызығушы­лығы үшін өмірлерін қан­ша­ма адам қиды өз Ота­нынан алыс­та жүріп. «Сен… түрік елінің халқы, әр жер­де кезіп, өзіңді соғысқа өміріңді қидың. Сіздер, ол кез­де тірі бол­саңдар­да, бүкіл жерді шар­ла­дыңдар, бірде тірі бо­лып, бірде өлі күй­де». Түркілер қытай­лықтар­ды-табғаш­тар деп атаған. Йол­лығ олар ту­ралы бы­лай деп тжа­зады: «Табғаш елінің халқы, біздер­ге есепсіз бер­ген ал­тын, күміс, күріш, дәндерді, сөздері сон­дай сүйкімді, олар өздеріне сол жер­де өмір сүрген әртүрлі ха­лықтар­ды тар­та білді. Олар өздері тар­тып алған жер­лерінде тығыз ор­на­ласып, қажетсіз нәрсе­лерді жа­са­уы.»

Йол­лығ тегіннің аты бүкіл та­рих­та, со­нымен бірге қағанат­та, түрік та­рихын­да, Күлтегін, Білге және басқа да ба­тыр­лар, олар­дың ерлігін ол тасқа жа­зып қал­дырды. Йол­лығ тегін Түрік халқының бірлікте өмір сүргенін ар­манда­ды. Ол өзінің мы­на сөзінде елді сақтан­ды­рып: «Кімде-кім түрік халқына тиіссе, егер ас­пан ай­на­ласа, егер жер ас­ты­нан ай­нал­са? Түрік халқы сен, он­да жоқ бо­ласың! Он­да сен алға, не артқа қаша­сың. Сен сон­да жаңа жер­ден не ала­сың? Қаның өзен бо­лып ағып, сүйегің бір төбе бо­лады. Ал сенің ұрпағың өмір бойы құл бо­лып, әйел-қыз­да­рың күң бо­лады» де­ген екен.

Йол­лығ тегін өлген­нен кейін 739 жы­лы ең кіші інісі — Білге­ге беріледі.